Loading...
Skip to content

TÒA ÁN NHÂN DÂN TỐI CAO
án lệ

Vấn đề triển khai, nghiên cứu đưa án lệ vào công tác xét xử

(4/4/2016)

Như số báo trước chúng tôi đề cập TANDTC đang triển khai, nghiên cứu để đưa án lệ vào công tác xét xử nhằm thực hiện tốt những quy định của Nghị quyết số 49/NQ-TW ngày 2-6-2005 của Bộ Chính trị “đưa án lệ vào công tác xét xử của Toà án”. Để có thể góp phần xác định đúng vị trí, vai trò của án lệ trong công tác xét xử ở Việt Nam, xin nêu một số vấn đề cơ bản về án lệ và việc áp dụng án lệ ở hai hệ thống án lệ chủ yếu mà trên thế giới đã và đang áp dụng.

Trên thế giới từ lâu đã hình thành nguyên tắc phải tuân theo các phán quyết đã có (án lệ bắt buộc). Theo nguyên tắc này, một phán quyết của Tòa án ngoài ý nghĩa là cách giải quyết một vụ án cụ thể, còn có ý nghĩa thiết lập ra một “tiền lệ” để áp dụng cho những vụ án tương tự sau này, tạo ra sự bình đẳng trong việc xét xử các vụ giống nhau, giúp tiên lượng được trước kết quả của các vụ tranh chấp; điều này giúp các bên lưu ý khi đàm phán, soạn thảo hợp đồng, tiết kiệm công sức của các Thẩm phán và các doanh nhân tham gia tranh tụng, vì sử dụng những tình huống tương tự đã được giải quyết làm căn cứ giải quyết vụ việc…

Đối với các nước thuộc hệ thống pháp luật án lệ “Common Law” (như Anh, Mỹ, Australia, Canada, New Zealand…), thì án lệ là nguồn chủ yếu và quan trọng. Thuật ngữ “Common Law” - tạm dịch là “thông pháp”, được hiểu rằng các bản án, quyết định của Toà án có giá trị như các văn bản pháp luật thành văn, được áp dụng bắt buộc song song với các đạo luật thành văn. Thực chất Common Law không chỉ bao hàm thông pháp do Toà án xây dựng nên mà nó còn bao gồm cả tập tục và tập quán áp dụng chung. Những tập tục và tập quán được áp dụng chung trên toàn bộ đất nước chứ không chỉ áp dụng tập quán của một địa phương nào đó, các Thẩm phán khi xét xử phải có nghĩa vụ ra các phán quyết mang tính nhất quán một cách có thể. Nguyên tắc này được gọi là án lệ, giúp các Thẩm phán có thể dựa vào kết quả xét xử của những vụ án trước đó để đưa ra phán quyết, trong bản án, quyết định Thẩm phán phải trích dẫn những vấn đề mà mình đã vận dụng.

Mặc dù không quy định về ảnh hưởng bắt buộc của án lệ, nhưng thực tế ảnh hưởng rất lớn đối với công tác xét xử của Toà án và cũng được các cơ quan, tổ chức và công dân rất tôn trọng; nhiều khi giá trị của án lệ được coi như là đạo luật thành văn, đặc biệt là đối với những vụ án liên quan đến giải thích hiến pháp, ở những nước Toà án có chức năng xem xét tính hợp hiến của luật pháp thì Toà án có thể ra phán quyết về việc đạo luật đó không phù hợp với Hiến pháp. Khi cơ quan lập pháp không “hài lòng” với án lệ thì cơ quan lập pháp có thể thông qua đạo luật điều chỉnh án lệ. Điều đó có nghĩa án lệ có thể bị phủ quyết bởi cơ quan lập pháp, theo xu hướng hiện nay thì các cơ quan lập pháp ở nhiều nước theo hệ thống Common Law ngày càng ban hành nhiều đạo luật thành văn để hạn chế bớt sự “tuỳ tiện” của các quan toà.

Đối với các nước thuộc hệ thống pháp luật án lệ “Common Law” (như Anh, Mỹ, Australia, Canada, New Zealand…) đều có những nguyên tắc áp dụng án lệ cơ bản, như sau:

- Khi có đạo luật thành văn thì đạo luật thành văn có giá trị cao hơn án lệ. Tuy nhiên, trong trường hợp luật thành văn không rõ ràng thì án lệ được coi là một trong những cơ sở quan trọng để giải thích đạo luật thành văn không rõ ràng đó;

- Toà án cấp dưới có nghĩa vụ phải áp dụng án lệ của Toà án cấp trên;

- Toà án cùng cấp không có nghĩa vụ phải tuân thủ án lệ của nhau;

- Trong cùng một Toà án thì Toà án không bị ràng buộc bởi án lệ của chính mình;

- Toà án không áp dụng án lệ trong trường hợp có sự khác biệt cơ bản giữa vụ án có án lệ và vụ án đang xét xử.

Về cơ bản việc áp dụng án lệ tại các nước theo hệ thống pháp luật án lệ “Common Law” đều có những nét cơ bản nêu trên.

Nếu như các nước thuộc hệ thống pháp luật án lệ “Common Law” thì án lệ là nguồn chủ yếu và quan trọng. Ngược lại với điều này thì đối với các nước trong hệ thống pháp luật dân sự “Civil Law” (Pháp, Đức, Italy...) án lệ lại chỉ được coi là nguồn thứ yếu sau hệ thống các văn bản thuộc luật thành văn, nhưng vẫn có vai trò và tầm quan trọng riêng ở các nước theo truyền thống luật dân sự. Ngoài ra, trong lĩnh vực thương mại, đặc biệt là thương mại quốc tế, từ lâu án lệ luôn được sử dụng như là một cách thức để Toà án, trọng tài thương mại dựa vào để giải quyết các vụ tranh chấp thương mại...

Mặc dù Tổ chức thương mại thế giới (WTO) không công nhận nguyên tắc án lệ, nhưng trong thực tiễn giải quyết tranh chấp quốc tế, các ban hội thẩm thường tham khảo cách thức giải quyết của các ban hội thẩm trước đó qua những vụ việc tương tự.Tuy nhiên, cách sử dụng án lệ ở mỗi nước có những đặc trưng khác nhau, kể cả những nước trong cùng hệ thống cũng có cách vận dụng khá uyển chuyển. Điều này được lý giải một cách đơn giản bởi nguyên tắc áp dụng chung đối với bất kỳ một nền tư pháp nào, đó là việc áp dụng thống nhất pháp luật. Ở Việt Nam, khái niệm án lệ còn ít được nhắc đến, nhưng án lệ đã được áp dụng trong thực tiễn xét xử.

Nguồn tin: Báo Công lý

 

TÒA ÁN NHÂN DÂN TỐI CAO

Chịu trách nhiệm nội dung: Vụ Pháp chế và Quản lý khoa học
Địa chỉ: Số 262 Đội Cấn, Q. Ba Đình, Tp. Hà Nội - Điện thoại: (04) 08048292 - Email: anle@toaan.gov.vn
© Bản quyền thuộc về Tòa án nhân dân tối cao.
Ghi rõ nguồn Trang điện tử án lệ (anle.toaan.gov.vn) khi đăng tải lại các thông tin, dữ liệu từ Trang này.

Số lượt truy cập: 453,907